Тапсырыс және мәселе
Алаяқтар осы жолдың қай тұсында тұрады
Жалған платформа, «сатып алып беремін» дейтіндер, жалған қолдау қызметі, таныстықтан басталатын схема. Тәсілдері әртүрлі көрінгенмен, бәрі сізден бір ғана әрекетті сұрайды.
Бір сөйлемді есте сақтаңыз: барлық алаяқтық ақыры сізден бір ғана әрекетті сұрайды — ақшаны не монетаны платформаның кепілінен тыс жерге жіберуді. Әрекеттің өзіне назар аударыңыз, оның себебін талдамаңыз. «Жеке аударайық», «алдымен босатып жібер», «мына қауіпсіз шотқа салыңыз», «қалпына келтіру сөздеріңізді беріңіз» — қандай әңгіме айтылса да, тоқтаңыз.
Төменде осы жолдағы төрт тұс, кездесу ретімен. Әрқайсысы туралы екі-ақ нәрсе жазамын: қалай көрінеді және сол жерде қандай өлшеммен шешесіз.
Бірінші тұс: жалған сайт пен жалған қосымша
Іздеу жүйесінен биржаның атын іздейсіз, алғашқы нәтижелердің арасында жарнама тұрады, басып кірген сайт нағызынан айнымайды — таңбасы, түсі, қаріпі, тіпті қолдау терезесіне дейін. Сол жерде тіркелесіз, ақша саласыз, ал ақша тікелей біреудің қалтасына түседі.
Жалған қосымша одан да қиын: ол шынымен кіргізеді, қалдықты көрсетеді, тіпті «бағаңыз өсті» деп қуантады. Шығаруға әрекет жасағанша ештеңе байқалмайды. Кейбірі сізді үлкенірек сома салуға сендіру үшін шағын соманы шығартып та жібереді.
Өлшем: доменге қараңыз, бетке қарамаңыз. Бетті көшіруге болады, доменді көшіруге болмайды. Тәсілі қарабайыр, бірақ жұмыс істейді: алғаш кіргенде мекенжайды әріптеп оқып шығыңыз, сосын бетбелгіге сақтап, әрдайым содан кіріңіз. Қосымшаны тек ресми дүкеннен алыңыз, әрі әзірлеушінің атын салыстырыңыз — таңбаға қарамаңыз, таңбаны да көшіруге болады.
Бір уақыт жағын ескерту керек: асыққанда не көңіл күйіңіз шарықтағанда қателесу ықтималдығы ең жоғары. Баға шапшаң өсіп жатқанда тезірек кіргіңіз келеді, күрт құлағанда тезірек сатқыңыз келеді — дәл сол екі сәтте байқампаздық төмендейді, ал жарнама ағыны керісінше күшейеді.
Екінші тұс: «сатып алып беремін» және «ішкі баға»
Бұл ұсыныс қисынды естіледі: «шот ашып әуре болмай-ақ қой, ақшаны маған аудар, мен алып беремін, монета тікелей әмияныңа түседі». Кейде үстіне нарықтан арзандау баға да қосылады.
Екі мәселе бар. Біріншіден, кепіл жоқ — ақшаны аударған сәттен бастап монета алуыңызға кепіл болатын жалғыз нәрсе қарсы жақтың арының тазалығы. Екіншіден, нарықтан арзан болу мүмкіндігі өзі қисынсыз: егер қолында шынымен арзан монета болса, ол неге оны нарықта сатып, айырмасын өзі алмайды?
Өлшем: ақшаңыз үшінші тараптың кепілінде тұр ма. Платформаның P2P бөлімі салыстырмалы қауіпсіз, себебі сіз төлеп жатқанда қарсы жақтың активі платформада бұғатталып тұрады. Сол тетіктен шықсаңыз, «сауда» деген жай «ақшаны біреуге беріп, оның қайтаруын күту» болып қалады.
Бұл P2P-дің өз ішінде де жарайды: қарсы жақ «менде жүйе ақауы бар, сен алдымен босатып жібер, монета қазір түседі» десе — босатпаңыз. Босату дегеніңіз «алдым» дегенді растау, содан кейін платформа сізге көмектесе алмайды.
Үшінші тұс: жалған қолдау қызметі
Түрі көп: іздеу арқылы табылған жалған нөмір; форумда сұрақ қойған соң келген «ресми қызметкердің» жеке хабарламасы; «шотыңызға бөгде кіру байқалды, сілтеме арқылы растаңыз» деген хат.
Ортақ тәсілі — асықтыру: шотыңызға қауіп төніп тұр, қаражат бұғатталғалы жатыр, бірнеше минут ішінде шешу керек. Асықтырудың мақсаты біреу — тексеруге үлгертпеу.
Өлшем екі сөйлем: ресми қызмет ешқашан бірінші болып жазбайды; құпиясөзді, растау кодын не қалпына келтіру сөздерін сұраған кез келген адам — алаяқ. Нағыз қолдау тек сіз өтініш жазғаннан кейін, ресми сайттың өз жүйесінде жауап береді, ешқандай мессенджерден шықпайды.
Бұл топты түгелдей дерлік жабатын бір баптау бар: фишингке қарсы код. Өзіңіз қысқа сөз ойлап қоясыз, содан кейін платформа жіберетін әр ресми хатта сол сөз болады. Жалған хат оны жаза алмайды. Екі минуттық жұмыс, орны тіркелу нұсқаулығында көрсетілген.
Төртінші тұс: таныстықтан басталатыны
Бұл түрі ең ұзақ дайындалады. Басталуы инвестиция туралы емес: танысу қосымшасында бірнеше апта сөйлескен адам, жерлестер тобындағы қамқор ағай, «қате нөмірге жазып кеткен» бейтаныс. Алдымен сенім тұрғызылады, ал инвестиция кейін, көбіне сіздің өзіңіздің сұрауыңызбен айтылады.
Содан кейін сізді өте кәсіби көрінетін платформаға не топқа апарады. Алғашында ұтасыз, әрі шығарып та ала аласыз — бұл әдейі жасалады, үлкенірек сома салуға сенім беру үшін. Ірі сома түскен соң шығару қиындай бастайды: алдымен салық төлеу керек, кепілді толтыру керек, жүйе жөндеуде.
Өлшем: табыс уәде етілді ме. Нақты нарықта ешкім табысқа кепілдік бере алмайды. «Тұрақты пайда», «негізгі сома сақталады», «күніне сонша пайыз», «ұстаз айтқанын істесең зиян шекпейсің» — қандай әдемі буып-түйілсе де, бәрі бір ғана нәрсе.
Тағы бір нақты белгі: ол ұсынған платформа туралы тәуелсіз ешбір жерден ештеңе таппайсыз. Тіркеу деректері жоқ, тарихы жоқ, тек оның берген сілтемесі бар. Шынайы биржаның сізге бір таныс арқылы таныстырылуы қажет емес.
Криптоалаяқтардың сөз тіркестері
Тәсілдер өзгереді, ал сөйлемдер тұрақты. Себебі олар адамның қалыпты реакциясына жасалған, ал ол реакция ондаған жыл өзгерген жоқ. Мыналардың біреуін естісеңіз де тоқтауға тұрарлық:
| Естіген сөзіңіз | Мақсаты |
|---|---|
| «Бұл мүмкіндік тек бүгінге» | тексеруге үлгертпеу |
| «Мен алдымен өзім салып берейін, кейін қайтарарсың» | ыңғайсыздық тудырып, шегінуге қолбайлау жасау |
| «Аз ғана сомамен сынап көріңізші» | бір сәтті тәжірибе арқылы үлкен сомаға сенім алу |
| «Жүйе жөндеуде, шығару үшін алдымен кепіл салу керек» | салынған соң тағы бір рет алу |
| «Мен ресми қызметпін, әмияныңызды тексеруім керек» | қалпына келтіру сөздерін не рұқсат алу |
| «Бұл ішкі арна, ешкімге айтпаңыз» | сырттан кеңес алу жолын кесу |
Соңғысына ерекше көңіл бөліңіз. Құпия сақтауды талап ететін кез келген инвестиция ұсынысы күмәнді, себебі құпияның жалғыз қызметі — басқа біреудің сізге ескертуіне жол бермеу. Заңды қаржы өнімін жасырудың қажеті жоқ.
Криптоалаяқтыққа кімдер түседі
Алданатындар тек «компьютерді білмейтін қарттар» немесе «ашкөз адамдар» емес.
Техникалық білімі жақсы адам да түседі. Оған жалған қосымша сияқты қарапайым тәсілден гөрі таныстықтан басталатын ұзақ схема қауіптірек, себебі ол сценарий жалғыздық пен сенімге бағытталған, ал ол сіздің желі баптауын білуіңізге еш қатысы жоқ.
Инвестиция тәжірибесі бар адам да түседі. Оны керісінше «кәсіби көрінетін» нәрсе оңай сендіреді: толық құжат, әдемі бақылау тақтасы, топта техникалық мәселе талқылаған адамдар. Ал шын өлшемдер — ақша кепілде ме, табыс уәде етілді ме — бұл сыртқы көрініске мүлдем қатысы жоқ.
Мына үш жағдайда ерекше сақ болыңыз, үшеуі де ақыл-ойға байланысты емес: жақында бастан кешкен ауыр жағдай (жұмыссыздық, ажырасу, ауру — адам жағдайын тезірек түзегісі келеді, байқампаздық босаңсиды); жаңа нәрсені жаңа үйреніп жүрген кез (саладағы қалыпты мен қалыпсызды ажырата алмайсыз); және дәл сол кезде қолда бір топ бос ақшаның болуы.
Осы үш күйдің бірінде болсаңыз, бас тарту керек деген сөз емес — барлық шешімнің жылдамдығын екі есе баяулатыңыз. Бұл кез келген тізімді жаттағаннан пайдалы.
Үш сұрақ, орнында шешеді
Бір ғана нәрсе есте қалсын десеңіз, осы үшеуі болсын. Сатып алуға қатысты кез келген мәміле не кеңес алдында:
- Ақшам кеткеннен бастап затты алғанға дейін ол үшінші тараптың кепілінде тұра ма? Тұрса — тәуекел басқарылады; тұрмаса — бұл таза сенім мәмілесі.
- Қарсы жақ қандай да бір табысқа не нәтижеге уәде беріп тұр ма? Берсе — сан қандай қарапайым болса да, бұл өзі қызыл сызық.
- Бұл шешімді дәл қазір қабылдау керек пе? Керек болса, ол асығыстық жасанды. Нағыз мүмкіндік сіз жиырма минут тексергенше жоғалып кетпейді.
Қарабайыр, бірақ пайдалы әдет: ақшаға қатысты кез келген әрекетті отыз минут кейінге қалдырыңыз. Отыз минут ішінде ешқандай нақты мүмкіндік жоғалмайды, ал алаяқтықтың асығыстығы сол уақытта күшін жояды. Таймер қойсаңыз жетеді, ерік-жігердің қажеті жоқ.
Ақша кетіп қалса, не істеуге болады
Шынын айтайын: желідегі аударым қайтарылмайды; расталған соң оны ешкім кері айналдыра алмайды. Интернетте «жоғалған монетаңызды қайтарып береміз» деген қызметтің өзі екінші қабат алаяқтық. Мұны анық айтамын, себебі зардап шеккен адамды дәл осы жерде екінші рет алдауға тырысады.
Сонда да істелетін нәрсе бар, әрі тез істеу керек:
- Банк аударымы болса — банкке дереу хабарласыңыз. Ұлттық валюта жағында ұстап қалу мүмкіндігі бар, бірақ жылдамдыққа байланысты. Қатар полицияға арыз беріңіз.
- Биржадан шыққан болса — платформаға бірден хабарлаңыз. Монета басқа биржаның мекенжайына түскен болса, ол платформа оны бұғаттай алуы мүмкін. Ол үшін мәміле нөмірі керек, әрі неғұрлым ерте болса, соғұрлым жақсы.
- Барлық жазбаны сақтаңыз. Хат алмасу скриншоттары, аударым жазбалары, қарсы жақтың тіркелгісі, сілтемелер. Ұялғандықтан хат алмасуды өшіріп тастамаңыз — ол сіздің жалғыз материалыңыз.
- Арыз беріңіз, әрі болғанын болғандай айтыңыз. Сома үлкен болмаса да беріңіз: сол жазбалар кейін сол топты іздеудің негізі болады. Қазақстанда полицияның нөмірі — 102.
- Қалпына келтіру сөздері сыртқа кеткен болса — қалған активті дереу жаңа әмиянға көшіріңіз. Құпиясөз ауыстыру емес: сөздер кеткен болса кілт көшірілген, ол әмиянды енді ешқашан қолдануға болмайды.
Алдану ақымақтық емес. Бұл сценарийлерді кәсіби топтар жазады, әрі олар адамның белгілі бір көңіл күйдегі реакциясына бағытталған, ақыл-ойына емес. Шын пайдалы нәрсе — болғанын жасырмай айту, сонда айналаңыздағы біреу сол жолмен жүрмейді.