Алғаш рет қанша ақша салған дұрыс

Бұл сұраққа дайын сан бере алмаймын, бірақ тәртіп бере аламын: алғашқы жолы бірнеше мың теңгемен бүкіл жолды бір рет өтіп шығыңыз. Бұл жолы сіз позиция құрмайсыз, жолды үйренесіз.

Ал нағыз сома үш сұраққа жауап бергеннен кейін шығады. Рет маңызды: біріншісіне жауап таппасаңыз, қалған екеуінің мәні жоқ.

Бірінші сұрақ: бұл ақша толық жоғалса не болады

Сұрақ «құлайды деп ойлайсыз ба» емес, «нөлге айналса не болады». Оны нақты елестетіп көріңіз: үш айдан кейін шотты ашасыз, ондағы сан — нөл.

Жауабыңыз «ыза боламын, бірақ өмір жалғасады» болса, сома шамадан аспайды. Ал жауабыңыздың ішінде пәтер ақысы, оқу ақысы, дәрі-дәрмек немесе «үйге қалай түсіндіремін» деген сөз болса, нарық туралы қандай пікірде болсаңыз да, ол ақша мұнда салынбауы керек.

Бұл сұрақ бірінші тұр, өйткені ол жалғыз нарыққа қатысы жоқ сұрақ. Баға қайда баратынын ешкім білмейді, ал нөлге шыдай алатыныңызды өзіңіз дәл қазір білесіз.

Екі қатеден аулақ болыңыз:

• Қарызға алып салу. Несие, карта қарызы, таныстан алған ақша — бәрі бірдей. Қарыздың құны анық, ал биткоиннің табысы анық емес. Бұл екеуін қосу математикалық тұрғыдан бастан ұтылыс.
• Жақында керек болатын ақша. Үш айдан соң төлейтін бастапқы жарнаны салсаңыз, сату уақытын сіз таңдамайсыз — күнтізбе таңдайды. Ол күні баға қандай болатыны сізге байланысты емес.

Екінші сұрақ: қанша уақытқа саласыз

Бұл жауап шығынның қай қабаты сізге маңызды екенін анықтайды.

«Бірер айдан кейін сатып жіберуім мүмкін» десеңіз, сізге кіру мен шығудың үйкеліс шығыны маңызды — қысқа мерзімде екі жақты комиссия мен бағам айырмасының үлесі үлкен болады. Қабаттардың бөлінісі Шығын қабаттары мақаласында.

«Бірнеше жылға қоямын» десеңіз, үйкеліс шығыны маңызын жоғалтады, оның орнына монетаның қайда тұратыны маңызды болады: бірнеше жыл биржада тұрған монета бірнеше жылдық платформа тәуекелін көтереді. Бұл сызықты қалай сызу керегін Қайда сақтау мақаласында жаздық.

«Білмеймін» деген де жауап, әрі шынайы жауап. Ондайда қысқа мерзім деп есептеңіз: алдымен аз, алдымен үйрену.

Үшінші сұрақ: баға жартылай құласа не істейсіз

Бұл жорамал емес. Биткоин тарихында жоғарғы нүктеден жартысынан астамға құлау бірнеше рет болған, әрі әр жолы сол сәтте «бұл жолы басқаша, енді қайтпайды» деген өте орынды дәлелдер болған.

Сондықтан нақты жауап беріңіз: сол күні тағы қосасыз ба, қозғамайсыз ба, әлде сатасыз ба?

• «Қосам» десеңіз — бүгін бар ақшаңызды түгел салып қоймаңыз, қосатын бөлігін бөлек қалдырыңыз.
• «Қозғамаймын» десеңіз, соманың шегі — бірінші сұрақтағы сызық.
• «Сатам» десеңіз — сома артық. Жартылай құлағанда сататын мөлшер деген — шыдамыңыздан асқан мөлшер. Бұл өзін-өзі тексерудің ең пайдалы тәсілі.

Бұл сұраққа шын жауап беру қиын, өйткені баға өсіп тұрғанда өз төзіміңізді асыра бағалау оңай. Көмектесетін бір айла бар: соманы «мынау тым аз ғой» дейтін деңгейге дейін азайтыңыз да, сонымен бастаңыз. Үш айдан кейін әлі осындағы болсаңыз, көбейтуді ойлайсыз.

Дайын пайыздық ережелерді көшіруге бола ма

Интернетте бірнеше формула жүр. Олардың әрқайсысында бір негіз бар, бірақ айтылмайтын шарты да бар.

«Инвестицияңыздың бірнеше пайызын бөліңіз»

Бұл активтерді бөлу тәртібінен шыққан ереже, шарты — сізде бұрыннан портфель бар. Ал бар жинағыңыз осы болса, оның «бес пайызын» салу тәуекелді басқарып тұрған жоқ: ол тек үлкен санды кішірейтіп, көңіліңізді жайландырады. Бірінші сұрақ бұған да жарайды, әрі портфель талап етпейді.

«Айлықтың оннан бірін салыңыз»

Жақсы жері — өзі бөліп салуға айналады, уақыт таңдаудың қажеті болмайды. Жаман жері — «қалай саламын» мен «барлығы қанша болады» дегенді араластырады. Он жыл осылай жүрсеңіз, позицияңыз орасан өседі, ал сіз келіскеніңіз тек «айына аздап» еді.

Түзетуі оңай: ырғақты осы ереже бойынша ұстаңыз, бірақ жалпы шекті бөлек қойыңыз. Шекті бірінші сұрақпен анықтайсыз.

«Түсінген нәрсеңізді ғана алыңыз»

Бұл ереженің әлсіз жері — бұлдырлығы. Қай деңгейде түсінген болып саналады? Менің нұсқам нақтырақ: мүлдем бейхабар танысыңызға «бұл неге бағалы» дегенді өз сөзіңізбен түсіндіре алмасаңыз, соманы үлкейтпеңіз. Түсіндіре алу оның өсетінін білдірмейді, бірақ түсіндіре алмасаңыз құлаған күні тірелетін ештеңеңіз болмайды.

Ақырын бастаудың тәртібі

1. Бірінші рет: бірнеше мың теңге, бүкіл жол. Шығаруды да қоса — өйткені толқытатын жалғыз әрекет сол. Жол картасы бес кезең мақаласында.
2. Бір ай күтіңіз. Бұл айда ештеңе істемейсіз, тек өз көңіл күйіңізді бақылайсыз. «Құлағанда не істеймін» дегенді шынымен тексеретін жалғыз тәсіл осы.
3. Бір айдан кейін нағыз соманы шешіңіз. Бірінші және үшінші сұрақтың жауабы бір ай бұрынғыдан әлдеқайда дәл болады.
4. Соманы бірнеше ретке бөліңіз. Бөлу көп табыс әкелмейді, бірақ бір күнді дұрыс таптым деп сенуден құтқарады. Айырмасы бөліп алу мен бірден алудың мақаласында.

Шешкен соң жазып қойыңыз

Артық болып көрінеді, бірақ ең пайдалысы осы. Сатып алу түймесін баспай тұрып, қағазға не жазбаға үш сөйлем жазыңыз: қанша саламын және жалпы шегім қанша; қанша ұстаймын және қандай жағдайда сатамын; жартылай құласа не істеймін.

Неге? Себебі үш айдан кейінгі сіз бен бүгінгі сіз бірдей салқынқанды емес. Баға өскенде жоспардан асып қосқыңыз келеді, құлағанда бәрін тастағыңыз келеді. Ол қағаз — өзіңізге сау кезде жазып кеткен хат.

Өзгертуге де болады, бірақ бір шартпен: жоспарды өзгертуге үш күн күтіңіз. Үш күннен кейін де өзгерткіңіз келсе — ойланғаныңыз; үш күннің ішіндегісі әдетте нарықтың әсері.

Бұл мақала соманы қалай шешуді айтады, сатып алуға шақырмайды. Биткоиннің бағасы қатты өзгереді: салынған соманың толық жоғалуы нақты ықтимал нәтиже, әрі бағаның қайта көтерілетініне ешкім кепілдік бере алмайды. Жоғарыдағы үш сұрақтың біреуіне жауап бере алмасаңыз, ол да бір жауап.